W kolejnym artykule z cyklu „Wady drewna” zajmiemy się kwestią żywicy. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy żywica jest wadą czy zaletą drewna. Z pewnością jest to bardzo ważna cecha surowca, wpływająca zarówno na proces obróbki jak i na właściwości produktu finalnego.
Żywica to lepka, aromatyczna substancja wytwarzana przez wiele gatunków drzew iglastych. W leśnictwie, stolarstwie i przemyśle drzewnym temat żywicy budzi mieszane uczucia. Z jednej strony jest to naturalny mechanizm obronny drzew, a także cenny surowiec o szerokim zastosowaniu. Z drugiej – jej obecność w drewnie może utrudniać obróbkę i wpływać na jakość wyrobów gotowych.
Czy zatem żywica to sprzymierzeniec, czy przeciwnik tartaku i stolarza? Przyjrzyjmy się temu bliżej.
Żywica jest mieszaniną olejków eterycznych i żywic właściwych, produkowana głównie przez drzewa iglaste – takie jak sosna, świerk, modrzew, jodła – w specjalnych komórkach wydzielniczych (kanałach żywicznych). Pełni przede wszystkim funkcję ochronną:
Uszczelnia i izoluje miejsca uszkodzeń kory oraz drewna, zapobiegając wnikaniu grzybów i bakterii.
Chroni przed owadami, które mogłyby żerować na drewnie – lepka substancja potrafi fizycznie unieruchomić intruza.
Redukuje utratę wody z tkanek roślinnych.
W przyrodzie to skuteczny system obronny. W praktyce tartacznej – to często znak, że drewno pochodzi z drzewa, które reagowało na uszkodzenie lub infekcję.
Mimo że stolarze i cieśle czasem narzekają na „żywiczne kieszenie” w desce, nie można odmówić żywicy wartości:
Naturalny konserwant – drewno o wysokiej zawartości żywicy jest mniej podatne na gnicie i atak owadów, szczególnie w warunkach wilgotnych.
Cenny surowiec przemysłowy – z żywicy produkuje się kalafonię, terpentynę, laki, werniksy, kleje oraz kosmetyki i leki.
Trwałość elementów konstrukcyjnych – np. drewno modrzewiowe, które ma dużo żywicy, jest wyjątkowo odporne na warunki atmosferyczne, dlatego stosuje się je w elewacjach, mostach czy w stoczniach.
Walory zapachowe – świeży zapach sosny czy jodły zawdzięczamy właśnie olejkom eterycznym z żywicy. W pomieszczeniach drewnianych może działać aromaterapeutycznie.
Problemy, jakie stwarza żywica
W przemyśle drzewnym i stolarskim nadmiar żywicy może być kłopotliwy:
Kłopotliwa obróbka
Żywica zatyka zęby pił, ściera ostrza i utrudnia cięcie. Lepka warstwa osadza się na narzędziach, co wymaga częstszego czyszczenia.
Wpływ na wykończenie
Wysokie temperatury (np. podczas lakierowania) mogą spowodować „wychodzenie” żywicy na powierzchnię deski, tworząc tłuste plamy i pęcherze pod powłoką malarską.
Nierównomierne wysychanie drewna
Kieszenie żywiczne utrudniają równomierne odparowanie wilgoci, co może powodować paczenie lub pękanie elementów podczas sezonowania.
Reakcje chemiczne
Niektóre powłoki lakiernicze lub kleje mogą źle wiązać się z powierzchnią drewna nasyconego żywicą, obniżając trwałość spoiny.
Profesjonalne zakłady drzewne stosują kilka metod ograniczania negatywnego wpływu żywicy:
Selekcja surowca – unikanie partii drewna z dużymi kieszeniami żywicznymi, jeśli produkt wymaga idealnie gładkiej powierzchni.
Sezonowanie i suszenie w kontrolowanych warunkach – w wyższych temperaturach część żywicy wycieka i można ją usunąć mechanicznie.
Zabezpieczenie powierzchni – przed malowaniem stosuje się specjalne podkłady izolujące, które blokują przenikanie żywicy na powierzchnię.
Oczyszczanie narzędzi – regularne czyszczenie pił i frezów rozpuszczalnikami do żywicy.
Żywica jest jednocześnie sojusznikiem i wyzwaniem w pracy z drewnem. Z punktu widzenia przyrody to nieoceniony środek ochronny drzew, a w wielu gałęziach przemysłu – surowiec o dużej wartości. Dla tartaku czy stolarni bywa jednak utrapieniem, szczególnie przy produkcji elementów wymagających idealnej powierzchni i trwałego wykończenia.
Kluczem jest świadome podejście do obróbki: wybór odpowiedniego gatunku drewna do przeznaczenia, prawidłowe suszenie oraz stosowanie technik neutralizujących nadmiar żywicy.
Bursztyn – skamieniała żywica
Najbardziej znanym „produktem ubocznym” żywicy jest bursztyn. Powstał miliony lat temu poprzez naturalne utwardzenie i skamienienie żywicy drzew iglastych. Najstarsze fragmenty bursztynu mają nawet ponad 100 milionów lat i często zawierają w sobie owady czy fragmenty roślin. To dowód, że żywica pełniła rolę „strażnika” już w czasach dinozaurów. Największe złoża bursztynu bałtyckiego znajdują się właśnie w naszej części Europy.
Starożytne lekarstwo
Żywica sosnowa była stosowana już w starożytnej Grecji i Rzymie jako środek odkażający rany. Rozpuszczona w winie miała wspierać gojenie i chronić przed infekcjami.
Wino z żywicą – retsina
W Grecji do dziś wytwarza się tradycyjne wino „retsina”, w którym wykorzystuje się niewielkie ilości żywicy sosnowej, nadającej charakterystyczny smak i aromat.
Ochrona przed wilgocią
Indianie północnoamerykańscy używali żywicy jako naturalnej smoły do uszczelniania łodzi z kory brzozowej. Dzięki temu ich canoe były wodoszczelne i trwałe.
Żywica w sztuce i muzyce
Z żywicy sosnowej produkuje się kalafonię – proszek używany do smarowania smyczków instrumentów (np. skrzypiec czy wiolonczeli), aby poprawić tarcie i wydobyć czysty dźwięk.
Źródło zapachu świąt
Ten charakterystyczny „świąteczny zapach” świeżej choinki pochodzi właśnie z żywicy i olejków eterycznych obecnych w igliwiu i pniu drzew iglastych.
Nowoczesne zastosowania
Dziś żywicę wykorzystuje się także w produkcji tworzyw sztucznych, farb drukarskich, a nawet w medycynie jako składnik niektórych maści przeciwzapalnych i przeciwbakteryjnych.
Dzięki takim informacjom żywica przestaje być tylko kłopotem w tartaku – okazuje się surowcem, który towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat, zarówno w przemyśle, jak w codziennym użytkowaniu wielu przedmiotów i w kulturze.